Amiăng trắng là nguyên liệu quan trọng trong ngành sản xuất tấm lợp hiện có sản lượng, quy mô lao động lớn, cũng như sử dụng rất phổ biến ở Việt Nam. Amiăng trắng ở Việt Nam chủ yếu được sử dụng trong các loại tấm lợp, bắt đầu sản xuất từ năm 1963 tại Đồng Nai và TP Hồ Chí Minh. Cả nước hiện có 41 cơ sở sản xuất với công suất thiết kế hơn 106 triệu m2/năm và sử dụng hơn 5.000 lao động. Tuy nhiên, tại cuộc hội thảo gần đây nhất do Bộ Xây dựng, Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì nhằm tập hợp các thông tin khoa học và quản lý, sử dụng amiăng trắng trong sản xuất vật liệu xây dựng, Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Huyền, Cục Quản lý Môi trường Y tế (Bộ Y tế) đã nêu tác hại của amiăng trắng là một trong những chất gây ung thư nghề nghiệp, là nguyên nhân của khoảng một nửa số ca tử vong do ung thư nghề nghiệp. Bà Hiền viện dẫn nhận định của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) về ảnh hưởng của amiăng trắng đến sức khỏe con người rằng: “Theo WHO, ước tính toàn cầu ít nhất có 107 nghìn người hàng năm chết do ung thư phổi, ung thư trung biểu mô liên quan đến amiăng và bệnh bụi phổi amiăng do tiếp xúc nghề nghiệp. Tính đến cuối năm 2013, trên thế giới có 54 quốc gia đã chính thức cấm amiăng”. Bà Hiền cũng khẳng định tất cả các loại amiăng đều gây ung thư ở người, không có bằng chứng nào về ngưỡng cho tác động gây ung thư của amiăng, kể cả amiăng trắng. Do đó, cách thức hiệu quả nhất để loại trừ các bệnh liên quan đến amiăng là ngừng sử dụng tất cả các loại amiăng.
Cũng tại cuộc hội thảo nói trên, một chuyên gia y tế khác, Tiến sĩ David Bernstein – Nhà tư vấn độc học Thụy Sĩ – lại cho rằng cần phải làm rõ sự khác biệt giữa amiăng trắng và amiăng (nâu và xanh). Tiến sỹ David Bernstein cho biết, tài liệu tham khảo của WHO cũng không nêu rõ đâu là amiăng trắng, đâu là amiăng mầu. Ông David cũng cho hay, các nghiên cứu độc học và các nghiên cứu dịch tễ học đều cho thấy amiăng trắng không liên quan đến ung thư trung biểu mô.
Như là một bằng chứng về ảnh hưởng của amiăng tại Việt Nam, Giám đốc Bệnh viện Xây dựng (Bộ Xây dựng) TS Lê Thị Hằng dẫn kết quả nghiên cứu năm 2014 trên 1.000 công nhân của 20 đơn vị sản xuất tấm lợp và vật liệu có sử dụng amiăng, cho thấy không có trường hợp nào mắc bụi phổi amiăng, bụi phổi silic, tổn thương mảng màng phổi. Do đó, bà Hằng không phản đối việc tiếp tục sử dụng amiăng trắng trong sản xuất, mà chỉ đưa khuyến cáo về các biện pháp giám sát môi trường lao động nhằm bảo đảm sức khỏe cho người lao động trong môi trường sản xuất có nguyên liệu amiăng trắng…
Trước tranh luận trái chiều về tác hại của amiăng như trên, ông Lê Hồng Tịnh, Ủy viên thường trực Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường Quốc hội nói, thông tin là rất nhiều chiều, mà để kết luận một vấn đề cần phải dựa trên cơ sở khoa học. Mọi việc cần phải có luận cứ khoa học rõ ràng, nhưng các chuyên gia chưa ai nêu ra được một vấn đề chắc chắn mà chỉ đưa ra chung chung nên cần nghiên cứu kỹ và có lộ trình cụ thể chứ không được nóng vội..
Ngay sau cuộc hội thảo, một số ý kiến lại không đồng tình về tranh luận trái chiều nói trên. TS Trần Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo phát triển cộng đồng khẳng định, ý kiến tranh luận tại cuộc hội thảo đã bác bỏ các kết luận được nêu về amiăng trắng đối với sức khỏe con người được nêu rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng quốc tế, như wikipedia (Bách khoa toàn thư quốc tế tra cứu phổ thông), hay trong các tài liệu khoa học đã xuất bản của cơ quan nghiên cứu ung thư quốc tế International Agency for Research on Cancer (IARC) và Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Theo đó, kết luận của IARC là: “Tất cả các loại amiăng, kể cả amiăng trắng, đều là tác nhân gây ung thư trên người”; khuyến cáo của WHO từ 2006 là: “Cách tốt nhất để phòng chống gánh nặng bệnh tật do amiăng trắng gây ra, là chính phủ các nước cần cấm sử dụng hoàn toàn amiăng”…Do đó, TS Trần Tuấn khẳng định, tranh luận khoa học về amiang trắng có gây ung thư ở người hay không thực chất là “xem lại” kết luận và khuyến cáo nói trên, và điều đó hoàn toàn không cần thiết. Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo phát triển cộng đồng đang lên kế hoạch với Cục Y tế môi trường (Bộ Y tế), và chương trình phòng chống bệnh không lây nhiễm của Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam tổ chức một cuộc hội thảo về cơ sở khoa học bảo vệ sức khỏe cộng đồng tránh tác hại của amiăng trắng và hy vọng cuộc hội thảo sẽ có thêm kênh thông tin để các nhà khoa học, nhà quản lý tham khảo trước khi ra quyết sách về amiăng trắng.
Như vậy, amiăng trắng lại sẽ tiếp tục nóng lên với những ý kiến, tranh luận mới vì sức khỏe của người dân. Người dân có quyền sống trong môi trường trong lành, không độc hại và quyền đó phụ thuộc rất lớn vào những nghiên cứu, đóng góp dựa trên cơ sở khoa học, bằng chứng khoa học của các chuyên gia, nhà khoa học cũng như sự khách quan nhìn nhận của các nhà quản lý, hoạch định chính sách.
Thông tin là rất nhiều chiều, mà để kết luận một vấn đề cần phải dựa trên cơ sở khoa học.
Minh Phương